Εντονότερη και μεγαλύτερης διάρκειας ήταν η επιρροή του Ελ Γκρέκο στον Πικάσο, σύμφωνα με έκθεση στην Ελβετία

Η έκθεση «Πικάσο – Ελ Γκρέκο» στο Μουσείο Τέχνης στην Βασιλεία της Ελβετίας ιχνηλατεί την βαθιά και διαρκή επίδραση που ασκούσε ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (1541-1614)  στον Πάμπλο Πικάσο (1881-1973). Αντιπαραβάλλοντας 30 περίπου αριστουργήματά τους από τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου καταδεικνύεται η εντονότερη και μεγαλύτερης διάρκειας επίδραση του κρητικού ζωγράφου στο έργο του Πικάσο. Είναι γνωστός ο μεγάλος θαυμασμός του για τον Ελ Γκρέκο του οποίου η μεγάλη επιρροή στην αρχή της καριέρας του Πικάσο και στις επόμενες περιόδους, τη Γαλάζια και τη Ρόζ, είναι ευρέως αναγνωρισμένη. Όχι όμως και η μεταγενέστερη. Πάντοτε υπάρχει όμως κάτι νέο να ανακαλύψεις στο έργο του Ισπανού ζωγράφου, σύμφωνα με τους διοργανωτές.

Η έκθεση προτείνει μια νέα ανάγνωση των έργων του Πικάσο, σύμφωνα με την οποία η καλλιτεχνική συνομιλία του με τον Ελ Γκρέκο δεν ήταν μόνο πολύ εντονότερη από ό,τι υποθέταμε μέχρι τώρα, αλλά διήρκεσε και πολύ περισσότερο, αφού οι αναλογίες είναι αναγνωρίσιμες τόσο στους κυβιστικούς πίνακές του όσο και σε πίνακες από όλες τις μεταγενέστερες περιόδους της καλλιτεχνικής του δημιουργίας. Η έκθεση σκηνοθετεί και φωτίζει έναν νοερό διάλογο του Πικάσο με το πρότυπό του, έναν από τους συναρπαστικότερους διαλόγους στην ιστορία της τέχνης.

Ο Ελ Γκρέκο πήγε στην Ισπανία το 1570 μετά από δέκα χρόνια μαθητείας στη Βενετία και τη Ρώμη, όπου απέκτησε μεγάλη φήμη λόγω του μοναδικού ζωγραφικού του στυλ. Ωστόσο, λίγο μετά τον θάνατό του περιέπεσε σε λήθη. Ανακαλύφθηκε μόλις τον 19ο αιώνα και εκ νέου στο γύρισμα του 20ου αιώνα, οπότε και υπήρξε μια ολική καλλιτεχνική επαναφορά του και γοήτευσε καλλιτέχνες σε όλη την Ευρώπη. Ο νεαρός Πικάσο ήταν στην πρώτη γραμμή της αποκατάστασής  του.

Το ενδιαφέρον του για τον μεγάλο Έλληνα δάσκαλο ξύπνησε ήδη στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν το 1896 η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στη Βαρκελώνη. Εκεί ο μελλοντικός ζωγράφος, που ήταν μόλις 15 ετών, κινήθηκε στον κύκλο καλλιτεχνών ανοικτών οριζόντων οι οποίοι πρωταγωνίστησαν στην αποκατάσταση του αμφιλεγόμενου και ξεχασμένου Ελ Γκρέκο.

Ο Ελ Γκρέκο ήταν βαθιά αντισυμβατικός, όχι μόνο επειδή επεξεργάστηκε στο έργο του τρεις διαφορετικές παραδόσεις (βυζαντινή, βενετσιάνικη και ισπανική) και ανέπτυξε από αυτές τη μοναδική ατομική του εικαστική γλώσσα. Στη γοητεία που ασκεί μέχρι σήμερα συμβάλλει επίσης και η έλλειψη επαρκών ντοκουμέντων για τη ζωή και το έργο του. Η περιβαλλόμενη από θρύλους προσωπικότητά του ήταν ιδεώδης για να ταυτιστούν μαζί του καλλιτέχνες που επαναστάτησαν κατά του  ακαδημαϊσμού. Ο ίδιος ο Πικάσο ήταν ενθουσιασμένος με τον κρητικό ζωγράφο από νεαρή ηλικία. Όποτε βρισκόταν στη Μαδρίτη, επισκεπτόταν το Museo del Prado και φιλοτεχνούσε πολλά σκίτσα του ιδίου στυλ. Ένα από αυτά μάλιστα φέρει τη σημείωσή του «Yo El Greco» («Εγώ, ο Ελ Γκρέκο»).

Ο Πικάσο γοητευόταν ιδιαίτερα από τα πορτρέτα του. Άμεσοι εικαστικοί δανεισμοί από τον Ελ Γκρέκο υπήρχαν ήδη από την αρχή της καλλιτεχνικής πορείας του: σε πολυάριθμα σχέδια από το 1898-99 ο Πικάσο δούλεψε κυριολεκτικά πάνω στα μοτίβα του. Το «Πορτραίτο ενός ξένου» (1899) αναπαράγει έναν τύπο κεφαλιού, ο οποίος είναι χαρακτηριστικός των πορτρέτων του Eλ Γκρέκο, αλλά και των αγίων του όπως ο «Άγιος Ιερώνυμος» (περίπου 1610) που βρίσκεται στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης. Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 ο Πικάσο έλεγε: «Αυτό που μου αρέσει πολύ στη δουλειά του είναι τα πορτρέτα, όλοι αυτοί οι κύριοι με τα μυτερά γένια».

Η αυτοκτονία του ζωγράφου φίλου του Κάρλος Κασαχέμας, πυροδότησε τους μελαγχολικούς μονόχρωμους πίνακες της «Γαλάζιας Περιόδου» (1901-1904) με το έργο «Evokation-Η ταφή του Κασαχέμας, το οποίο είναι άμεσα εμπνευσμένο από τον Ελ Γκρέκο. «Ήξερα μερικούς από τους πίνακές του, που με είχαν εντυπωσιάσει πολύ, και μια μέρα αποφάσισα να πάω στο Τολέδο. Αυτό το ταξίδι μου προξένησε βαθιά εντύπωση. Το γεγονός ότι οι φιγούρες μου στη Γαλάζια Περίοδο ήταν όλες επιμήκεις πιθανότατα οφείλεται στην επιρροή του», θα δηλώσει ο Πάμπλο Πικάσο το 1944.

Το 1904 ο Πικάσο μετακόμισε οριστικά στο Παρίσι όπου ανέπτυξε περαιτέρω το καλλιτεχνικό του λεξιλόγιο και το συμπλήρωσε. Η επιρροή του Ελ Γκρέκο είναι εμφανής και στη λεγόμενη Ροζ Περίοδο (1905-1907) του Πικάσο. Παράδειγμα αποτελούν οι εκπληκτικές αναλογίες μεταξύ του πορτραίτου της Mme Canals (1905) του Πικάσο και του πορτραίτου μιας «Κυρίας με γούνα» (Portrait of a Lady in furs), το οποίο εξακολουθούσε να αποδίδεται στον Ελ Γκρέκο εκείνη την εποχή, αλλά και μέχρι τα μέσα του 20ο αιώνα.

Σήμερα υπάρχει συμφωνία μεταξύ των ειδικών ότι τόσο η «Γαλάζια» όσο και η «Ροζ Περίοδος» επηρεάστηκαν έντονα από τον Ελ Γκρέκο.

«Η επίδραση του Ελ Γκρέκο στον Πικάσο είχε πολύ μεγαλύτερη διάρκεια», κατά την ιστορικό τέχνης και επί χρόνια επιμελήτρια στο Μουσείο Guggenheim της Νέας Υόρκης Κάρμεν Χιμένεθ. Είναι δε ακράδαντα πεπεισμένη ότι «Ο μεγάλος Ισπανός παρέμεινε με κάποιες διακοπές συνδεδεμένος με τον αντισυμβατικό Έλληνα μέχρι το τέλος της ζωής του». Ως προσκεκλημένη επιμελήτρια της έκθεσης στο Μουσείο Τέχνης της Βασιλείας, η οποία ερευνά αυτό το θέμα επί δεκαετίες, επιθυμεί τώρα να ξεδιπλώσει όλη την ιστορία αυτής της ιδιαίτερης καλλιτεχνικής «φιλίας».

Πράγματι, ο Ελ Γκρέκο έπαιξε επίσης σημαντικό ρόλο ως πρότυπο στην δημιουργία του κυβισμού. Η αντιπαραβολή του πίνακά του η «Στέψη της Παναγίας» με τις μελέτες του Πικάσο για τον πρώτο του μεγάλο κυβιστικό πίνακα, τις «Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν»  (Les Demoiselles d’Avignon) και τον πίνακα «Οι Θεριστές» (Les Moissonneurs) αποκαλύπτει τις επιδράσεις. Σε αυτές κατατάσσονται οι υπερβολικές κινήσεις και οι επιμήκεις αναλογίες των μορφών. Η μείωση του βάθους του χώρου και η αποσύνθεση του πίνακα σε επιμέρους επίπεδα βρίσκουν επίσης τους προδρόμους τους στον Ελ Γκρέκο.

Γι’ αυτό η έκθεση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον κυβισμό: σε δύο αίθουσες, εκτίθενται έργα του Πικάσο από το 1910 περίπου, μαζί με μια επιλογή από τους διάσημους πίνακες των Αποστόλων του Ελ Γκρέκο (γύρω στο 1608/1614) από το Museo del Greco του Τολέδο και τον μεγάλου σχήματος πίνακα «Ανάσταση του Χριστού» (1597-1600) από το Museo Nacional del Prado της Μαδρίτης.

«Είναι αλήθεια ότι ο κυβισμός έχει ισπανική προέλευση και ότι ήμουν εγώ που τον επινόησα. Θα πρέπει να αναζητήσουμε την διαφαινόμενη ισπανική (κυβιστική) επιρροή στον Σεζάν και βέβαια την επιρροή του Γκρέκο πάνω του!  Η σύνθεσή των έργων του οποίου είναι «κυβιστική», θα πεί ο Πικάσο το 1960.

Ο διάλογος μεταξύ των κυβιστικών έργων του Πικάσο αυτής της περιόδου με εικόνες αγίων και άλλες θρησκευτικές απεικονίσεις του Ελ Γκρέκο καθιστά σαφείς τις επιρροές. Εκτός από τις εκπληκτικές ομοιότητες όσον αφορά στα μοτίβα, όπως είναι oι παρόμοιες στάσεις σωμάτων, υπάρχουν και άλλες αναλογίες: ο μειωμένος εικαστικός χώρος καθώς και οι με έντονο τρόπο αντιπαρατιθέμενες χρωματικές επιφάνειες μπροστά σε συχνά μονόχρωμα φόντο.

Στην έκθεση παρουσιάζονται εντυπωσιακά παραδείγματα της ενασχόλησής του με τους καλλιτεχνικούς προγόνους του, συμπεριλαμβανομένου και του πίνακά του «Ο σωματοφύλακας» (1967), στην πίσω όψη του οποίου ο Πικάσο έγραψε «Domenico Theotocopulos van Rijn da Silva» – πρόκειται για μια ρητή αναφορά στους τρεις μεγάλους παλαιούς δασκάλους που θαύμαζε: τον El Greco, τον Ρέμπραντ (van Rijn) και τον (Diego Rodríguez de Silva y) Βελάσκεθ.  

Σύμφωνα δε με τον ίδιο, ένιωθε την παρουσία του Ντελακρουά, του Τζιότο, του Τιντορέτο και του Ελ Γκρέκο όταν ζωγράφιζε: «…στέκονται όλοι πίσω μου και με παρακολουθούν να δουλεύω», έλεγε χαρακτηριστικά.